2010
01.20

Choć Mokotów nie kojarzy się na ogół z przemysłem, to ma on w tej dzielnicy dość bogatą historię, sięgającą pierwszej połowy XIX wieku i trwającą po dziś dzień. Bo choć największe skupisko zakładów różnych branż na terenie Służewca Przemysłowego, przestało praktycznie istnieć, ustępując miejsca biurowcom i budynkom mieszkalnym, to nadal na terenie Mokotowa działają mniejsze i większe przedsiębiorstwa produkcyjne.

Pierwszym zwiastunem przemysłu na terenie dzisiejszego Mokotowa, była powstała 1839 r. na terenie Szop Niemieckich (obecne okolice ul. Ksawerów i Wielickiej) fabryka mydła i świec stearynowych, założona przez Karola Scholtze (1807-1895), prowadzona później przez jego synów: Karola Jerzego i Wojciecha do 1889 r., kiedy nabył ją Gustaw Stuermer. Jeszcze kilka lat temu, na rogu Wielickiej i Ksawerów, stał budynek z czerwonej cegły, ostatni z kilku wybudowanych z przeznaczeniem na mieszkania dla pracowników fabryki. Niestety został rozebrany, przy całkowitej bezczynności służb konserwatorskich.


Nieistniejący już budynek przy Wielickiej 45 – pozostałość po fabryce świec. Fot. eela

Na terenie Sielc, w latach 1839-61 istniała fabryka tabaczna założona przez finansistę i przemysłowca oraz udziałowca spółki dzierżawiącej monopol tytoniowy – Leopolda Kronenberga , do którego należał w tym czasie również folwark i pałacyk sielecki.
Na wydzielonej z folwarku parceli, której środek zajmowała willa „Bogucin”, Emil Hignet urzędnik Komitetu Cenzury, wraz z bratem Julianem prowadził pierwszy w kraju Zakład Hodowli Jedwabników i przędzalnię jedwabiu. Krzewów morwy dostarczało im istniejące w pobliżu, gospodarstwo ogrodnicze braci Bardet (z pochodzenia Francuzów).
‚Przemysł’ jedwabniczy istniał na terenie Sielc do początków XX w. Pamiątką po tej działalności jest ulica Jedwabnicza.

Pałacyk Sielecki
Pałacyk Sielecki

W ślad za fabryką mydła i świec stearynowych z Szop Niemieckich, w drugiej połowie XIX w. przy ul. Parkowej pod nr 23, zaczęła działać Belwederska Fabryka Kosmetyków Ryszarda Wildta, później działająca pod nazwą, Fabryki Mydła, Perfum i Kosmetyków „R. Wildt” i Spółka. Dziś w tym miejscu stoi willa prezydenta Gabriela Narutowicza z początku lat 20-tych ubiegłego wieku


Willa prezydenta Gabriela Narutowicza
Po nich zaczęły pojawiać się kolejne, dając zatrudnienie coraz większej liczbie mieszkańców. W rejonie dzisiejszych ulic: Madalińskiego, Kazimierzowskiej i Rejtana tworzy się zalążek dzielnicy przemysłowej, gdzie powstają też warsztaty metalurgiczne. Skupienie zakładów i budynków dla pracowników doprowadziło do utworzenia na przełomie XIX i XX wieku odrębnej ‚osady’ Mokotowa Fabrycznego. Tym samym z terenu czysto rolniczego Mokotów stał się rejonem rolniczo-przemysłowym.
Ważną gałęzią przemysłu były również cegielnie, które powstawały u podnóża skarpy Mokotowskiej, korzystając z bogatych pokładów gliny. Jedna z pierwszych, rozpoczęła działalność ok. roku 1854 r. na terenach dzierżawionych od Franciszka Szustra. Pozostałością po jej działalności jest Staw Morskie Oko.

Staw Morskie Oko
Staw Morskie Oko
Najciekawsze zakłady przemysłowe tego okresu to m.in :

– Fabryka Fortepianów i Pianin „Małecki” (zał.1857 r.) przy ul. Zajączkowskiej 5 przeniesiona z Nowego Światu (60 prac);

– Fabryka Naczyń Mleczarskich K. Miller i Sp. z o.o. (zał. 1882) przy ul. Belwederskiej 5 (110 pracow.);

– Sielecka Fabryka Filców i Kapeluszy Spółka Akc. (zał. 1888) przy ul. Nabielaka 8 (148 pracow.);

– Mokotowska Fabryka Chemiczno-Farmaceutyczna p.f. „A. Gąsecki i Synowie” Spółka Akc. (zał. 1895) przy ul. Belgijskiej 7 (267 pracow.). Najsłynniejszym produktem były popularne tabletki p. bólowe tzw. kogutki. W okresie wojny zabudowani zostały uszkodzone, ale po 1945 roku wzniowiono działalność. Również obecnie działa tu jakieś przedsiębiorstwo produkcyjne z branży chemicznej

Zabudowania fabryczne przy Belgijskiej 7

– Wytwórnia Papierów Wartościowych — Papiernia w Mokotowie Spółka Akc. (zał. 1898) przy więzieniu mokotowskim (113 pracow.) – i dziś również przy areszcie mokotowskim działa zakład poligraficzny.

– Sielecka Fabryka Waty Hygroskopijnej „Alba” Spółka Akc. (zał. 1900) przy ul. Chełmskiej 13 (95 pracow.);

– Fabryka Kotłów Parowych i Konstrukcji Żelaznych „J. Markiewicz i Synowie” (zał. 1905) przy ul. Racławickiej 10 (100 pracow.);

– Fabryka Ceraty i Sztucznej Skóry „Bracia Ruziewicz i M. Krzywicki” (zał. 1905) przy ul. Czerniakowskiej 84 (190 pracow.);

– Fabryka Przetworów Chemicznych „Mary” L. Lewina (zał. 1907) przy ul. Zajączkowskiej 9 (117 pracow,);

– Fabryka Trykotaży J. Matuszewskiego (zał. 1908) przy ul. Jedwabniczej 2 (268 pracow.).

– Fabryka armatur i odlewów metali inż. Gustaw Wojciechowskiego (zał. ok 1914 r.) przy ul. Langnerowskiej 29, (obecnie ul. Chocimska), przeniesiona z Koszykowej.

– FARBIARNIA – PRALNIA CHEMICZNA – DEKATYZOWNIA Władysław Ryl i S-wie (zał w 1892 ) przy ul. Skolimowskiej 5

Po 1916 roku i przyłączeniu większości obszaru gminy Mokotów do Warszawy, na sile nabrała parcelacja gruntów prywatnych i różnych folwarków, wytyczano nowe ulice, dawne tereny uprawne przeznaczano pod zabudowę, ale boom budowlany miał dopiero nadejść.

W okresie międzywojennym, zwłaszcza w latach 30-tych, wraz z postępującą urbanizacją Mokotowa i budową nowych kamienic i domów, część dawnych zakładów przemysłowych przestawała istnieć, ale powstawały nowe, przemieszane z zabudową mieszkaniową. I tak na Mokotowie do 1939 r. istniały 103 fabryki różnych branż, zatrudniające 5384 osób, w tym 4774 robotników i 610 pracowników umysłowych. Najciekawsze z tych ‚nowych’ zakładów to:

– Spółdzielnia Pracy „Ziarno” – Piekarnia Mechaniczna Sp. z odp. udz. (zał. 1928) przy Al. Puławskiej 31 (77 pracow.)


Zabudowania Piekarni w podwórzu Puławskiej 31

– Zakłady Metalurgiczne p.f. „L. Kranc i T. Łempicki” Spółka z o.o. (zał. 1929) przy ul. Czerniakowskiej 80 (237 pracow.);

– Warszawskie Zakłady Elektrotechniczne „Elzaw” Spółka z o.o. (zał. 1930) przy ul. Narbutta 16 (145 pracow.);

– Fabryka Przyrządów Optycznych „H.Kolberg i Spółka z o.o.” (zał. 1933) przy ul. Kujawskiej 5 (76 pracow.); (dziś budynek jest częścią gmachu mieszczącego główną bibliotekę lekarską);

– Wytwórnia lotnicza MOTOLUX przy ul. Konduktorskiej 17/Huculskiej 6 – tu powstały 3 części gondoli pierwszego polskiego balonu stratosferycznego „Gwiazda Polski”

Tablica pamiątkowa na budynku w którym mieściła się wytwórnia

Sporo różnych firm ulokowało się na terenie Sielc. Były to m.in :

– Zakłady Przemysłu Metalowego „Stainiola” Spółka Akc. (zał. 1922) przy ul. Czerskiej 12 (133 pracow.)

– Fabryka Wyrobów Galanteryjnych „Trocas” (zał. 1925) przy ul. Dolnej 7 (150 pracow.);

– Salon wystawowy i warsztat firmy „Auto Koncern” (zał ok. 1929 ) przy Belwederskiej 16 – podczas okupacji warsztaty Bruhn-Werke – dziś w jego pozostałościach gospodaruje Policja.

Budynek f-my Auto Koncern w okresie międzywojennym. Źródło Forum Sielce

– Pelikan Fabryka Wyrobów Aluminiowych i Blaszanych Spółka z o.o. (zał. 1936) przy ul. Stępińskiej 10/16 (253 pracow.).

– Sielecka Fabryka Wyrobów Gumowych Wincenty Osowiecki przy ul Stępińskiej 11 (zał. ok. 1921 ?)


Budyneczek fabryczki ze Stępińskiej – niedawno zburzony. Fot. SirenCityBoy

Mokotów w okresie XX-lecia to również teren, na którym swoje siedziby i zakłady produkcyjne miały liczne przedsiębiorstwa z branży radio-elektrotechnicznej, m.in :

– Polskie Zakłady Marconi Spółka Akc. (zał. 1928) przy ul. Narbutta 29 (95 pracow.), poprzednio działało tam Polskie Towarzystwo Radjotechniczne „PTR” (zał. w 1922 roku, przejęte w 1928 przez PZ Marconi. )

Budynek przy Narbutta 29 – siedziba PTR

– Zakłady Radjotechniczne „NATAWIS” – choć siedziba firmy mieściła się przy ul. Królewskiej, to w 1926 roku Uruchomiła ona własną wytwórnię przy ul. Puławskiej 36/38 – produkowano tam akcesoria oraz gotowe aparaty radiowe (w 1938 ok. 200 pracow.)

– Zakłady Elektrotechniczne „Magnet” Spółka Akc. (zał. 1933) przy ul. Promenada 1/3 (276 pracow.);

– Fabryka Kondensatorów „A. Horkiewicz” (Adolf Horkiewicz AH) (zał. 1926) przy ul. Stępińskiej 26/ 28 (144 pracow.) – działalność jej kontynuuje przedsiębiorstwo OMIG ;

Najstarsza część zakładów OMIG – być może na podbudowie przedwojennych zakładów A. Horkiewicz

– Wytwórnia Radiotechniczna „Ava” Spółka z o.o. (zał. 1928) przy ul. Stępińskiej 25 (145 pracow.) – obecnie jest to teren szpitala Czerniakowskiego. Być może zabudowania na jego tyłach, widoczne od ul. Górskiej, to pozostałości przedwojennych zakładów, zbombardowanych w pierwszych dniach wojny.

Ponadto w latach 1935-1937 w wynajętym budynku przy Rakowieckiej 23 swoją wytwórnię miało Krajowe Towarzystwo Telefunken Sp. z o.o

Oprócz ‚dużych’ firm z branży elektrotechnicznej działały tu mniejsze fabryczki zajmujące się produkcją drobnych podzespołów, m.in :

– Vulcanit – przy ul. Tureckiej 2 – produkowała drobne detale radiotechniczne i gumowe.

– Enperit – przy ulicy Podchorążych 57 – wyrabiała skale radiowe, podstawki pod lampy, materiały izolacyjne.

Kres sporej części mokotowskiego przemysły nadszedł wraz z wojną. Niektóre zakłady zostały przejęte przez Niemców, inne zamknięto, lub w wyniku działań wojennych zburzono budynki, w których się mieściły. Nie najlepsze czasy przyszły również po 1945 roku. Te przedsiębiorstwa, które przetrwały okupację i powstanie warszawskie upaństwawiano, inne zlikwidowano.
W 1951 roku zapadła decyzja o powstaniu na terenie dawnych wsi Zbarż i Służewiec nowej dzielnicy przemysłowej, która miała skupić w jednym miejscu szereg zakładów wytwórczych różnych branż oraz magazynów składowych dla potrzeb przedsiębiorstw działających w innych rejonach miasta. Pośród zabudowy mieszkaniowej miały pozostać jedynie nieuciążliwe, drobne zakłady wytwórcze. Ale historia Służewca Przemysłowego, to temat na kolejny wpis – mam nadzieję, że uda mi się go stworzyć niebawem.

Tekst opracowany na podstawie:

T. Świątek „Mokotów poprzez wieki”,

Stron:

Stare Radia – www.stareradia.pl

Radio-Retro – www.radioretro.pl

Forum Sielce – www.sielce.waw.pl/forum/

Ps. To jest wpis XXVII akcję Grupy Trzymającej Warszawskie blogi pt. „Miejski Przemysł”

Rating: 5 stars


related post

19 komentarzy

Dodaj własny komentarz
  1. Porządny i ciekawy wpis. Brawo.

  2. Rzeczywiście Mokotów nie kojarzy się z Przemysłem. No,ale trzeba pamiętać,że kiedyś to było prawie przedmieście 😉

  3. Musze przyznac że solidnie zrobiłeś ten wpis! W paru miejscach pokrywa sie z moimi wedrówkami po Sielcach. Co do szpitala Czerniakowskiego to budynek południowy na planie jest identyczny z przedwojennym. Przypuszczam, że środkowa cześć północnego budynku jest albo posadowiona na fundamentach, albo nawet wykorzystuje mury budynku fabrycznego. Dwa razy ogladałem budynek na tyłach posesji 19/25 szpitalnej. Po analizie starych fotografii lotniczych z 1945 r. wydaje się że najwyższa cześć budynku jest oryginalna przedwojenna. Natomiast przybudówki, zwłaszcza bardzo długa północna są późniejsze powojenne! Dom jest zamieszkany i częściowo ma odmalowaną na niebiesko elewację, jak widac na moich fotkach. Dzieki Tobie mam już nazwe fabryki przy Belwederskiej 5. W porównaniu z Tobą dopiero od niedawna, tj. od tego roku zaczałem zgłebiać dzieje miasta, wcześniej zadawalajac sie gołymi fotkami. Docelowo wpisy na Spacerując chce uzupełnic o poszerzone informacje o prezentowanych obiektach. Co o tym sądzisz? Dziwnym zbiegiem okolicznosci pisaliśmy dzis obaj o jedwabnikach, temat na razie zasygnalizowałem.Pozdrawiam serdecznie 😉

  4. Wydaje mi sie że ulica Jedwabnicza dzisiejsza ma zupełnie inny przebieg niż przedwojenna. Podobno ostatni obiekt Zakładu Jedwabniczego istniał jeszcze w 1946 r. Ciekaw jestem który to był. Analizowałem orto fotę z 1945 r. i zastanawiałem sie nad tym. Myslałem o wykorzystaniu map lotniczych do badań nad miastem, chocbuy na potrzeby bloga! Ale rozmieniam się na drobne;)

  5. U mnie też Służew.Pozdrawiam.

  6. Porzadna notka, jest co czytac i ogladac, przypomniala mi sie piekarnia przy Lubelskiej, blisko fabryki Wedla na Kamionku.
    Pozdrawiam:)

  7. @slavko – Przedwojenna Jedwabnicza była poprzeczną w stosunku do Chełmskiej i pomiędzy nią a Bobrowiecką biegła jeszcze jedna ulica. Doskonale to widać używając ortofotomapy historycznej i aktywując pokazywanie ulic istniejacych w 1939, planowanych i współczesne
    Co do zakładów – musiały stać gdzieś obok terenu WFDiF.
    Z tym rozdrabnianiem się – blogi ci przyrastają w tempie geometrycznym 🙂

    @lavinka – Niegdyś przemysł był bardzo przemieszany z zabudową mieszkaniową i było to jeszcze przed wojną krytkowane. Powojenne skupianie przemysłu w kilku starannnie wybranych rejonach miasta, przynajmniej w sferze planów, gdzie zakładano budowę również osiedli z kompletną towarzyszącą infrastrukturą w pewnym oddaleniu od miejsc pracy, miało swoje plusy jak i minusy.

  8. Bardzo dobry wpis, dużo się dowiedziałem 🙂
    A co do współistnienia przemysłu i mieszkaniówki – wielki przemysł, dawniej ulokowany pod Warszawą, musiał zniknąć z miasta. Szkoda, że razem z nim zniknął również przemysł miejscowy, ale tak to już w ekonomii się dzieje. Wszystko chińskie.

  9. @slavko – masz rację z tym Zakładem Doświadczalnym. Zajrzałem dziś wracając z pracy w tamte okolice i napotkałem starszawego pana, który mieszka na Sielcach od urodzenia. Powiedział mi, że jeszcze w latach 50-tych przy dawnym przebiegu Jedwabniczej stał jeszcze 3 piętrowy budynek Zakładu.
    Wszystko się zmieniło, gdy zaczęto rozbudowywać teren WFDiF-u i powstał gmach przy Chełmskiej 19/21. Do dziś na tyłach tego budynku, na kawałeczku terenu między nim a kampusem PWSBiA, stoi budynek użytkowany jako magazyn, o ponoć przedwojennym rodowodzie.
    Być może również budyneczek w którym mieści się obecnie przychodnia ma coś z jedwabnictwem wspólnego. Jak znajdę chwilę, to wstawię fotkę.

  10. Też dawno mnie tu nie było. A szkoda. Muszę nadrobić 😉

  11. Mokotów nigdy nie kojarzył mi się z taką ilością przemysłu. Inna sprawa, że tu chyba ów przemysł wtapiał się w pozostałą część zabudowy. Bardzo fajny wpis, dziękuję za mnóstwo informacji.

  12. Ja też nie wiedziałem, że na Mokotowie było tyle przemysłu. Przemieszanie z zabudową mieszkaniową jest z dzisiejszej perspektywy dość osobliwe, i mimo wszystko sądzę, że lepiej rozdzielać dzielnice przemysłowe i mieszkalne, oczywiście przy zapewnieniu dobrej komunikacji. Ciekawy wątek o cegielniach.

  13. @tomasz_mos – cegielnie od połowy XIX w. , to był świetny interes. Warszawa na potęgę się budowała i to nie z drewna, tylko z cegły właśnie. A surowiec ze skarpy był w miarę łatwo dostępny i rynek zbytu blisko. A jak zaczęto budować różne carskie koszary i fortyfikacje w warszawie i wokół niej to dopiero zaczęły się zyski…

  14. Świetnie opracowany temat 🙂 Człowiek całe życie mieszka na Mokotowie a o niektórych miejscach nawet nie słyszał.

  15. rozwijając wątek parkowej 23: w latach 90 była tam policealna szkoła pielęgniarska…. nie pytaj skąd wiem 😉
    pzdr

  16. A eksploatując go jeszcze bardziej – teraz mieści się tam Mazowiecki Zarząd Nieruchomości

  17. Pozostałości obiektów Fabryki Trykotaży Matuszewskiego przy ul. Jedwabniczej zostały wykorzystane przy budowie Warszawskich Zakładów Kinotechnicznych (później przekształconych w WZFotoOptyczne, w skrócie WZFO), mających adres pocztowy Jedwabnicza 2, identyczny jak Trykotaże. Likwidacja WZFO (pod koniec istnienia stanowiacych filię Polskich ZXakładów Optycznych z Grochowskiej) spowodowała sprzedaż jej obiektów Szkole, która zmieniła adres na Bobrowiecką i znacznie przebudowała dawne obiekty WZFO i dobudowała nowe na tym terenie. Tym niemniej dawny budynek Trykotaży i budynek mieszkalny p. Matuszewskiego, znacznie przebudowane, stanowią obecnie obiekty szkolne i mozna je wskazać. Mieszkałem od 1951r w budynku mieszkalnym p. Matuszewskiego i na moich oczach powstawało WZFO m.in. na fundamentach i w murach Trykotaży. Przez wiele lat byłem później pracownikiemtej firmy.

  18. Dużo się dowiedziałem, ale tego czego szukałem niestety nie znalazłem.Mianowicie chodzi mi o Odlewnię Żeliwa -Tadeusza Gołębiowskiego przy ul. Madalinskiego 67.Zapamiętałem ją z dziecinstwa (1951) ponieważ kominy jej dwuch żeliwiaków stały zaledwie kilka metrów od
    balkonu mojego mieszkania (bud.Łyżwiarska 2) Gdy pracowała nie dało się otworzyć okna,
    bo parapet błyskawicznie pokrywał się warstwą sadzy i popiołu.Po jej zamknięciu ?R. egzystowała na tym terenie baza PGM-Mokotów,a od pewnego czasu stoi tu prywatny budynek Madalinskiego 67 To tyle z mojej strony ,Jeśli ktoś posiada więcej informacji
    i chciałby się nią podzielić ,to chętnie bym poczytał.Poszukuję także zdjęć ulicy Madalinskiego z okresu gdy była pokryta(kocimi łbami).

  19. Hey Friday7, ja też szukałem czegoś o tej odlewni, wychowałem się bowiem na podwórku bloku Madalińskiego 67, tego starego, 3 piętrowego, i jako młody chłopak, kicaliśmy po dachach odlewni 😉
    Niestety informacji i zdjęć zarówno o odlewni jak i ulicy Madalińskiego, przedwojną Grodzkiej, nie udało mi się znaleźć..i to.
    Szukam cały czas jednak..jak coś znajdę to wkleję

Ratings Plugin created by Cheap Web Hosting - Wordpress Plugin made by Hostgator Review and Yahoo! Review.