01.20
Choć Mokotów nie kojarzy się na ogół z przemysłem, to ma on w tej dzielnicy dość bogatą historię, sięgającą pierwszej połowy XIX wieku i trwającą po dziś dzień. Bo choć największe skupisko zakładów różnych branż na terenie Służewca Przemysłowego, przestało praktycznie istnieć, ustępując miejsca biurowcom i budynkom mieszkalnym, to nadal na terenie Mokotowa działają mniejsze i większe przedsiębiorstwa produkcyjne.
Pierwszym zwiastunem przemysłu na terenie dzisiejszego Mokotowa, była powstała 1839 r. na terenie Szop Niemieckich (obecne okolice ul. Ksawerów i Wielickiej) fabryka mydła i świec stearynowych, założona przez Karola Scholtze (1807-1895), prowadzona później przez jego synów: Karola Jerzego i Wojciecha do 1889 r., kiedy nabył ją Gustaw Stuermer. Jeszcze kilka lat temu, na rogu Wielickiej i Ksawerów, stał budynek z czerwonej cegły, ostatni z kilku wybudowanych z przeznaczeniem na mieszkania dla pracowników fabryki. Niestety został rozebrany, przy całkowitej bezczynności służb konserwatorskich.
Nieistniejący już budynek przy Wielickiej 45 – pozostałość po fabryce świec. Fot. eela
Na terenie Sielc, w latach 1839-61 istniała fabryka tabaczna założona przez finansistę i przemysłowca oraz udziałowca spółki dzierżawiącej monopol tytoniowy – Leopolda Kronenberga , do którego należał w tym czasie również folwark i pałacyk sielecki.
Na wydzielonej z folwarku parceli, której środek zajmowała willa „Bogucin”, Emil Hignet urzędnik Komitetu Cenzury, wraz z bratem Julianem prowadził pierwszy w kraju Zakład Hodowli Jedwabników i przędzalnię jedwabiu. Krzewów morwy dostarczało im istniejące w pobliżu, gospodarstwo ogrodnicze braci Bardet (z pochodzenia Francuzów).
‘Przemysł’ jedwabniczy istniał na terenie Sielc do początków XX w. Pamiątką po tej działalności jest ulica Jedwabnicza.
Pałacyk Sielecki
W ślad za fabryką mydła i świec stearynowych z Szop Niemieckich, w drugiej połowie XIX w. przy ul. Parkowej pod nr 23, zaczęła działać Belwederska Fabryka Kosmetyków Ryszarda Wildta, później działająca pod nazwą, Fabryki Mydła, Perfum i Kosmetyków „R. Wildt” i Spółka. Dziś w tym miejscu stoi willa prezydenta Gabriela Narutowicza z początku lat 20-tych ubiegłego wieku
Willa prezydenta Gabriela Narutowicza
Po nich zaczęły pojawiać się kolejne, dając zatrudnienie coraz większej liczbie mieszkańców. W rejonie dzisiejszych ulic: Madalińskiego, Kazimierzowskiej i Rejtana tworzy się zalążek dzielnicy przemysłowej, gdzie powstają też warsztaty metalurgiczne. Skupienie zakładów i budynków dla pracowników doprowadziło do utworzenia na przełomie XIX i XX wieku odrębnej ‘osady’ Mokotowa Fabrycznego. Tym samym z terenu czysto rolniczego Mokotów stał się rejonem rolniczo-przemysłowym.
Ważną gałęzią przemysłu były również cegielnie, które powstawały u podnóża skarpy Mokotowskiej, korzystając z bogatych pokładów gliny. Jedna z pierwszych, rozpoczęła działalność ok. roku 1854 r. na terenach dzierżawionych od Franciszka Szustra. Pozostałością po jej działalności jest Staw Morskie Oko.
Staw Morskie Oko
Najciekawsze zakłady przemysłowe tego okresu to m.in :
- Fabryka Fortepianów i Pianin „Małecki” (zał.1857 r.) przy ul. Zajączkowskiej 5 przeniesiona z Nowego Światu (60 prac);
- Fabryka Naczyń Mleczarskich K. Miller i Sp. z o.o. (zał. 1882) przy ul. Belwederskiej 5 (110 pracow.);
- Sielecka Fabryka Filców i Kapeluszy Spółka Akc. (zał. 1888) przy ul. Nabielaka 8 (148 pracow.);
- Mokotowska Fabryka Chemiczno-Farmaceutyczna p.f. „A. Gąsecki i Synowie” Spółka Akc. (zał. 1895) przy ul. Belgijskiej 7 (267 pracow.). Najsłynniejszym produktem były popularne tabletki p. bólowe tzw. kogutki. W okresie wojny zabudowani zostały uszkodzone, ale po 1945 roku wzniowiono działalność. Również obecnie działa tu jakieś przedsiębiorstwo produkcyjne z branży chemicznej
Zabudowania fabryczne przy Belgijskiej 7
- Wytwórnia Papierów Wartościowych — Papiernia w Mokotowie Spółka Akc. (zał. 1898) przy więzieniu mokotowskim (113 pracow.) – i dziś również przy areszcie mokotowskim działa zakład poligraficzny.
- Sielecka Fabryka Waty Hygroskopijnej „Alba” Spółka Akc. (zał. 1900) przy ul. Chełmskiej 13 (95 pracow.);
- Fabryka Kotłów Parowych i Konstrukcji Żelaznych „J. Markiewicz i Synowie” (zał. 1905) przy ul. Racławickiej 10 (100 pracow.);
- Fabryka Ceraty i Sztucznej Skóry „Bracia Ruziewicz i M. Krzywicki” (zał. 1905) przy ul. Czerniakowskiej 84 (190 pracow.);
- Fabryka Przetworów Chemicznych „Mary” L. Lewina (zał. 1907) przy ul. Zajączkowskiej 9 (117 pracow,);
- Fabryka Trykotaży J. Matuszewskiego (zał. 1908) przy ul. Jedwabniczej 2 (268 pracow.).
- Fabryka armatur i odlewów metali inż. Gustaw Wojciechowskiego (zał. ok 1914 r.) przy ul. Langnerowskiej 29, (obecnie ul. Chocimska), przeniesiona z Koszykowej.
- FARBIARNIA – PRALNIA CHEMICZNA – DEKATYZOWNIA Władysław Ryl i S-wie (zał w 1892 ) przy ul. Skolimowskiej 5
Po 1916 roku i przyłączeniu większości obszaru gminy Mokotów do Warszawy, na sile nabrała parcelacja gruntów prywatnych i różnych folwarków, wytyczano nowe ulice, dawne tereny uprawne przeznaczano pod zabudowę, ale boom budowlany miał dopiero nadejść.
W okresie międzywojennym, zwłaszcza w latach 30-tych, wraz z postępującą urbanizacją Mokotowa i budową nowych kamienic i domów, część dawnych zakładów przemysłowych przestawała istnieć, ale powstawały nowe, przemieszane z zabudową mieszkaniową. I tak na Mokotowie do 1939 r. istniały 103 fabryki różnych branż, zatrudniające 5384 osób, w tym 4774 robotników i 610 pracowników umysłowych. Najciekawsze z tych ‘nowych’ zakładów to:
- Spółdzielnia Pracy „Ziarno” – Piekarnia Mechaniczna Sp. z odp. udz. (zał. 1928) przy Al. Puławskiej 31 (77 pracow.)
Zabudowania Piekarni w podwórzu Puławskiej 31
- Zakłady Metalurgiczne p.f. „L. Kranc i T. Łempicki” Spółka z o.o. (zał. 1929) przy ul. Czerniakowskiej 80 (237 pracow.);
- Warszawskie Zakłady Elektrotechniczne „Elzaw” Spółka z o.o. (zał. 1930) przy ul. Narbutta 16 (145 pracow.);
- Fabryka Przyrządów Optycznych „H.Kolberg i Spółka z o.o.” (zał. 1933) przy ul. Kujawskiej 5 (76 pracow.); (dziś budynek jest częścią gmachu mieszczącego główną bibliotekę lekarską);
- Wytwórnia lotnicza MOTOLUX przy ul. Konduktorskiej 17/Huculskiej 6 – tu powstały 3 części gondoli pierwszego polskiego balonu stratosferycznego „Gwiazda Polski”
Tablica pamiątkowa na budynku w którym mieściła się wytwórnia
Sporo różnych firm ulokowało się na terenie Sielc. Były to m.in :
- Zakłady Przemysłu Metalowego „Stainiola” Spółka Akc. (zał. 1922) przy ul. Czerskiej 12 (133 pracow.)
- Fabryka Wyrobów Galanteryjnych „Trocas” (zał. 1925) przy ul. Dolnej 7 (150 pracow.);
- Salon wystawowy i warsztat firmy „Auto Koncern” (zał ok. 1929 ) przy Belwederskiej 16 – podczas okupacji warsztaty Bruhn-Werke – dziś w jego pozostałościach gospodaruje Policja.
Budynek f-my Auto Koncern w okresie międzywojennym. Źródło Forum Sielce
- Pelikan Fabryka Wyrobów Aluminiowych i Blaszanych Spółka z o.o. (zał. 1936) przy ul. Stępińskiej 10/16 (253 pracow.).
- Sielecka Fabryka Wyrobów Gumowych Wincenty Osowiecki przy ul Stępińskiej 11 (zał. ok. 1921 ?)
Budyneczek fabryczki ze Stępińskiej – niedawno zburzony. Fot. SirenCityBoy
Mokotów w okresie XX-lecia to również teren, na którym swoje siedziby i zakłady produkcyjne miały liczne przedsiębiorstwa z branży radio-elektrotechnicznej, m.in :
- Polskie Zakłady Marconi Spółka Akc. (zał. 1928) przy ul. Narbutta 29 (95 pracow.), poprzednio działało tam Polskie Towarzystwo Radjotechniczne „PTR” (zał. w 1922 roku, przejęte w 1928 przez PZ Marconi. )
Budynek przy Narbutta 29 – siedziba PTR
– Zakłady Radjotechniczne „NATAWIS” – choć siedziba firmy mieściła się przy ul. Królewskiej, to w 1926 roku Uruchomiła ona własną wytwórnię przy ul. Puławskiej 36/38 – produkowano tam akcesoria oraz gotowe aparaty radiowe (w 1938 ok. 200 pracow.)
- Zakłady Elektrotechniczne „Magnet” Spółka Akc. (zał. 1933) przy ul. Promenada 1/3 (276 pracow.);
- Fabryka Kondensatorów „A. Horkiewicz” (Adolf Horkiewicz AH) (zał. 1926) przy ul. Stępińskiej 26/ 28 (144 pracow.) – działalność jej kontynuuje przedsiębiorstwo OMIG ;
Najstarsza część zakładów OMIG – być może na podbudowie przedwojennych zakładów A. Horkiewicz
- Wytwórnia Radiotechniczna „Ava” Spółka z o.o. (zał. 1928) przy ul. Stępińskiej 25 (145 pracow.) – obecnie jest to teren szpitala Czerniakowskiego. Być może zabudowania na jego tyłach, widoczne od ul. Górskiej, to pozostałości przedwojennych zakładów, zbombardowanych w pierwszych dniach wojny.
Ponadto w latach 1935-1937 w wynajętym budynku przy Rakowieckiej 23 swoją wytwórnię miało Krajowe Towarzystwo Telefunken Sp. z o.o
Oprócz ‘dużych’ firm z branży elektrotechnicznej działały tu mniejsze fabryczki zajmujące się produkcją drobnych podzespołów, m.in :
- Vulcanit – przy ul. Tureckiej 2 – produkowała drobne detale radiotechniczne i gumowe.
- Enperit – przy ulicy Podchorążych 57 – wyrabiała skale radiowe, podstawki pod lampy, materiały izolacyjne.
Kres sporej części mokotowskiego przemysły nadszedł wraz z wojną. Niektóre zakłady zostały przejęte przez Niemców, inne zamknięto, lub w wyniku działań wojennych zburzono budynki, w których się mieściły. Nie najlepsze czasy przyszły również po 1945 roku. Te przedsiębiorstwa, które przetrwały okupację i powstanie warszawskie upaństwawiano, inne zlikwidowano.
W 1951 roku zapadła decyzja o powstaniu na terenie dawnych wsi Zbarż i Służewiec nowej dzielnicy przemysłowej, która miała skupić w jednym miejscu szereg zakładów wytwórczych różnych branż oraz magazynów składowych dla potrzeb przedsiębiorstw działających w innych rejonach miasta. Pośród zabudowy mieszkaniowej miały pozostać jedynie nieuciążliwe, drobne zakłady wytwórcze. Ale historia Służewca Przemysłowego, to temat na kolejny wpis – mam nadzieję, że uda mi się go stworzyć niebawem.
Tekst opracowany na podstawie:
T. Świątek „Mokotów poprzez wieki”,
Stron:
Stare Radia – www.stareradia.pl
Radio-Retro – www.radioretro.pl
Forum Sielce – www.sielce.waw.pl/forum/
Ps. To jest wpis XXVII akcję Grupy Trzymającej Warszawskie blogi pt. „Miejski Przemysł”
Porządny i ciekawy wpis. Brawo.
Rzeczywiście Mokotów nie kojarzy się z Przemysłem. No,ale trzeba pamiętać,że kiedyś to było prawie przedmieście
Musze przyznac że solidnie zrobiłeś ten wpis! W paru miejscach pokrywa sie z moimi wedrówkami po Sielcach. Co do szpitala Czerniakowskiego to budynek południowy na planie jest identyczny z przedwojennym. Przypuszczam, że środkowa cześć północnego budynku jest albo posadowiona na fundamentach, albo nawet wykorzystuje mury budynku fabrycznego. Dwa razy ogladałem budynek na tyłach posesji 19/25 szpitalnej. Po analizie starych fotografii lotniczych z 1945 r. wydaje się że najwyższa cześć budynku jest oryginalna przedwojenna. Natomiast przybudówki, zwłaszcza bardzo długa północna są późniejsze powojenne! Dom jest zamieszkany i częściowo ma odmalowaną na niebiesko elewację, jak widac na moich fotkach. Dzieki Tobie mam już nazwe fabryki przy Belwederskiej 5. W porównaniu z Tobą dopiero od niedawna, tj. od tego roku zaczałem zgłebiać dzieje miasta, wcześniej zadawalajac sie gołymi fotkami. Docelowo wpisy na Spacerując chce uzupełnic o poszerzone informacje o prezentowanych obiektach. Co o tym sądzisz? Dziwnym zbiegiem okolicznosci pisaliśmy dzis obaj o jedwabnikach, temat na razie zasygnalizowałem.Pozdrawiam serdecznie
Wydaje mi sie że ulica Jedwabnicza dzisiejsza ma zupełnie inny przebieg niż przedwojenna. Podobno ostatni obiekt Zakładu Jedwabniczego istniał jeszcze w 1946 r. Ciekaw jestem który to był. Analizowałem orto fotę z 1945 r. i zastanawiałem sie nad tym. Myslałem o wykorzystaniu map lotniczych do badań nad miastem, chocbuy na potrzeby bloga! Ale rozmieniam się na drobne;)
U mnie też Służew.Pozdrawiam.
Porzadna notka, jest co czytac i ogladac, przypomniala mi sie piekarnia przy Lubelskiej, blisko fabryki Wedla na Kamionku.
Pozdrawiam:)
@slavko – Przedwojenna Jedwabnicza była poprzeczną w stosunku do Chełmskiej i pomiędzy nią a Bobrowiecką biegła jeszcze jedna ulica. Doskonale to widać używając ortofotomapy historycznej i aktywując pokazywanie ulic istniejacych w 1939, planowanych i współczesne
Co do zakładów – musiały stać gdzieś obok terenu WFDiF.
Z tym rozdrabnianiem się – blogi ci przyrastają w tempie geometrycznym
@lavinka – Niegdyś przemysł był bardzo przemieszany z zabudową mieszkaniową i było to jeszcze przed wojną krytkowane. Powojenne skupianie przemysłu w kilku starannnie wybranych rejonach miasta, przynajmniej w sferze planów, gdzie zakładano budowę również osiedli z kompletną towarzyszącą infrastrukturą w pewnym oddaleniu od miejsc pracy, miało swoje plusy jak i minusy.
Bardzo dobry wpis, dużo się dowiedziałem
A co do współistnienia przemysłu i mieszkaniówki – wielki przemysł, dawniej ulokowany pod Warszawą, musiał zniknąć z miasta. Szkoda, że razem z nim zniknął również przemysł miejscowy, ale tak to już w ekonomii się dzieje. Wszystko chińskie.
@slavko – masz rację z tym Zakładem Doświadczalnym. Zajrzałem dziś wracając z pracy w tamte okolice i napotkałem starszawego pana, który mieszka na Sielcach od urodzenia. Powiedział mi, że jeszcze w latach 50-tych przy dawnym przebiegu Jedwabniczej stał jeszcze 3 piętrowy budynek Zakładu.
Wszystko się zmieniło, gdy zaczęto rozbudowywać teren WFDiF-u i powstał gmach przy Chełmskiej 19/21. Do dziś na tyłach tego budynku, na kawałeczku terenu między nim a kampusem PWSBiA, stoi budynek użytkowany jako magazyn, o ponoć przedwojennym rodowodzie.
Być może również budyneczek w którym mieści się obecnie przychodnia ma coś z jedwabnictwem wspólnego. Jak znajdę chwilę, to wstawię fotkę.
Też dawno mnie tu nie było. A szkoda. Muszę nadrobić
Mokotów nigdy nie kojarzył mi się z taką ilością przemysłu. Inna sprawa, że tu chyba ów przemysł wtapiał się w pozostałą część zabudowy. Bardzo fajny wpis, dziękuję za mnóstwo informacji.
Ja też nie wiedziałem, że na Mokotowie było tyle przemysłu. Przemieszanie z zabudową mieszkaniową jest z dzisiejszej perspektywy dość osobliwe, i mimo wszystko sądzę, że lepiej rozdzielać dzielnice przemysłowe i mieszkalne, oczywiście przy zapewnieniu dobrej komunikacji. Ciekawy wątek o cegielniach.
@tomasz_mos – cegielnie od połowy XIX w. , to był świetny interes. Warszawa na potęgę się budowała i to nie z drewna, tylko z cegły właśnie. A surowiec ze skarpy był w miarę łatwo dostępny i rynek zbytu blisko. A jak zaczęto budować różne carskie koszary i fortyfikacje w warszawie i wokół niej to dopiero zaczęły się zyski…
Świetnie opracowany temat
Człowiek całe życie mieszka na Mokotowie a o niektórych miejscach nawet nie słyszał.
rozwijając wątek parkowej 23: w latach 90 była tam policealna szkoła pielęgniarska…. nie pytaj skąd wiem
pzdr
A eksploatując go jeszcze bardziej – teraz mieści się tam Mazowiecki Zarząd Nieruchomości