Warszawa w obiektywie » fabryki

Historia przemysłu Mokotowskiego cz. I

rubeus — Wed, 20 Jan 2010 08:34:10 +0000

Choć Mokotów nie kojarzy się na ogół z przemysłem, to ma on w tej dzielnicy dość bogatą historię, sięgającą pierwszej połowy XIX wieku i trwającą po dziś dzień. Bo choć największe skupisko zakładów różnych branż na terenie Służewca Przemysłowego, przestało praktycznie istnieć, ustępując miejsca biurowcom i budynkom mieszkalnym, to nadal na terenie Mokotowa działają mniejsze i większe przedsiębiorstwa produkcyjne.

Pierwszym zwiastunem przemysłu na terenie dzisiejszego Mokotowa, była powstała 1839 r. na terenie Szop Niemieckich (obecne okolice ul. Ksawerów i Wielickiej) fabryka mydła i świec stearynowych, założona przez Karola Scholtze (1807-1895), prowadzona później przez jego synów: Karola Jerzego i Wojciecha do 1889 r., kiedy nabył ją Gustaw Stuermer. Jeszcze kilka lat temu, na rogu Wielickiej i Ksawerów, stał budynek z czerwonej cegły, ostatni z kilku wybudowanych z przeznaczeniem na mieszkania dla pracowników fabryki. Niestety został rozebrany, przy całkowitej bezczynności służb konserwatorskich.

Nieistniejący już budynek przy Wielickiej 45 – pozostałość po fabryce świec. Fot. eela

Na terenie Sielc, w latach 1839-61 istniała fabryka tabaczna założona przez finansistę i przemysłowca oraz udziałowca spółki dzierżawiącej monopol tytoniowy – Leopolda Kronenberga , do którego należał w tym czasie również folwark i pałacyk sielecki.
Na wydzielonej z folwarku parceli, której środek zajmowała willa „Bogucin”, Emil Hignet urzędnik Komitetu Cenzury, wraz z bratem Julianem prowadził pierwszy w kraju Zakład Hodowli Jedwabników i przędzalnię jedwabiu. Krzewów morwy dostarczało im istniejące w pobliżu, gospodarstwo ogrodnicze braci Bardet (z pochodzenia Francuzów).
‘Przemysł’ jedwabniczy istniał na terenie Sielc do początków XX w. Pamiątką po tej działalności jest ulica Jedwabnicza.

Pałacyk Sielecki

W ślad za fabryką mydła i świec stearynowych z Szop Niemieckich, w drugiej połowie XIX w. przy ul. Parkowej pod nr 23, zaczęła działać Belwederska Fabryka Kosmetyków Ryszarda Wildta, później działająca pod nazwą, Fabryki Mydła, Perfum i Kosmetyków „R. Wildt” i Spółka. Dziś w tym miejscu stoi willa prezydenta Gabriela Narutowicza z początku lat 20-tych ubiegłego wieku

Willa prezydenta Gabriela Narutowicza
Po nich zaczęły pojawiać się kolejne, dając zatrudnienie coraz większej liczbie mieszkańców. W rejonie dzisiejszych ulic: Madalińskiego, Kazimierzowskiej i Rejtana tworzy się zalążek dzielnicy przemysłowej, gdzie powstają też warsztaty metalurgiczne. Skupienie zakładów i budynków dla pracowników doprowadziło do utworzenia na przełomie XIX i XX wieku odrębnej ‘osady’ Mokotowa Fabrycznego. Tym samym z terenu czysto rolniczego Mokotów stał się rejonem rolniczo-przemysłowym.
Ważną gałęzią przemysłu były również cegielnie, które powstawały u podnóża skarpy Mokotowskiej, korzystając z bogatych pokładów gliny. Jedna z pierwszych, rozpoczęła działalność ok. roku 1854 r. na terenach dzierżawionych od Franciszka Szustra. Pozostałością po jej działalności jest Staw Morskie Oko.

Staw Morskie Oko
Najciekawsze zakłady przemysłowe tego okresu to m.in :

- Fabryka Fortepianów i Pianin „Małecki” (zał.1857 r.) przy ul. Zajączkowskiej 5 przeniesiona z Nowego Światu (60 prac);

- Fabryka Naczyń Mleczarskich K. Miller i Sp. z o.o. (zał. 1882) przy ul. Belwederskiej 5 (110 pracow.);

- Sielecka Fabryka Filców i Kapeluszy Spółka Akc. (zał. 1888) przy ul. Nabielaka 8 (148 pracow.);

- Mokotowska Fabryka Chemiczno-Farmaceutyczna p.f. „A. Gąsecki i Synowie” Spółka Akc. (zał. 1895) przy ul. Belgijskiej 7 (267 pracow.). Najsłynniejszym produktem były popularne tabletki p. bólowe tzw. kogutki. W okresie wojny zabudowani zostały uszkodzone, ale po 1945 roku wzniowiono działalność. Również obecnie działa tu jakieś przedsiębiorstwo produkcyjne z branży chemicznej

Zabudowania fabryczne przy Belgijskiej 7

- Wytwórnia Papierów Wartościowych — Papiernia w Mokotowie Spółka Akc. (zał. 1898) przy więzieniu mokotowskim (113 pracow.) – i dziś również przy areszcie mokotowskim działa zakład poligraficzny.

- Sielecka Fabryka Waty Hygroskopijnej „Alba” Spółka Akc. (zał. 1900) przy ul. Chełmskiej 13 (95 pracow.);

- Fabryka Kotłów Parowych i Konstrukcji Żelaznych „J. Markiewicz i Synowie” (zał. 1905) przy ul. Racławickiej 10 (100 pracow.);

- Fabryka Ceraty i Sztucznej Skóry „Bracia Ruziewicz i M. Krzywicki” (zał. 1905) przy ul. Czerniakowskiej 84 (190 pracow.);

- Fabryka Przetworów Chemicznych „Mary” L. Lewina (zał. 1907) przy ul. Zajączkowskiej 9 (117 pracow,);

- Fabryka Trykotaży J. Matuszewskiego (zał. 1908) przy ul. Jedwabniczej 2 (268 pracow.).

- Fabryka armatur i odlewów metali inż. Gustaw Wojciechowskiego (zał. ok 1914 r.) przy ul. Langnerowskiej 29, (obecnie ul. Chocimska), przeniesiona z Koszykowej.

- FARBIARNIA – PRALNIA CHEMICZNA – DEKATYZOWNIA Władysław Ryl i S-wie (zał w 1892 ) przy ul. Skolimowskiej 5

Po 1916 roku i przyłączeniu większości obszaru gminy Mokotów do Warszawy, na sile nabrała parcelacja gruntów prywatnych i różnych folwarków, wytyczano nowe ulice, dawne tereny uprawne przeznaczano pod zabudowę, ale boom budowlany miał dopiero nadejść.

W okresie międzywojennym, zwłaszcza w latach 30-tych, wraz z postępującą urbanizacją Mokotowa i budową nowych kamienic i domów, część dawnych zakładów przemysłowych przestawała istnieć, ale powstawały nowe, przemieszane z zabudową mieszkaniową. I tak na Mokotowie do 1939 r. istniały 103 fabryki różnych branż, zatrudniające 5384 osób, w tym 4774 robotników i 610 pracowników umysłowych. Najciekawsze z tych ‘nowych’ zakładów to:

- Spółdzielnia Pracy „Ziarno” – Piekarnia Mechaniczna Sp. z odp. udz. (zał. 1928) przy Al. Puławskiej 31 (77 pracow.)

Zabudowania Piekarni w podwórzu Puławskiej 31

- Zakłady Metalurgiczne p.f. „L. Kranc i T. Łempicki” Spółka z o.o. (zał. 1929) przy ul. Czerniakowskiej 80 (237 pracow.);

- Warszawskie Zakłady Elektrotechniczne „Elzaw” Spółka z o.o. (zał. 1930) przy ul. Narbutta 16 (145 pracow.);

- Fabryka Przyrządów Optycznych „H.Kolberg i Spółka z o.o.” (zał. 1933) przy ul. Kujawskiej 5 (76 pracow.); (dziś budynek jest częścią gmachu mieszczącego główną bibliotekę lekarską);

- Wytwórnia lotnicza MOTOLUX przy ul. Konduktorskiej 17/Huculskiej 6 – tu powstały 3 części gondoli pierwszego polskiego balonu stratosferycznego „Gwiazda Polski”

Tablica pamiątkowa na budynku w którym mieściła się wytwórnia

Sporo różnych firm ulokowało się na terenie Sielc. Były to m.in :

- Zakłady Przemysłu Metalowego „Stainiola” Spółka Akc. (zał. 1922) przy ul. Czerskiej 12 (133 pracow.)

- Fabryka Wyrobów Galanteryjnych „Trocas” (zał. 1925) przy ul. Dolnej 7 (150 pracow.);

- Salon wystawowy i warsztat firmy „Auto Koncern” (zał ok. 1929 ) przy Belwederskiej 16 – podczas okupacji warsztaty Bruhn-Werke – dziś w jego pozostałościach gospodaruje Policja.

Budynek f-my Auto Koncern w okresie międzywojennym. Źródło Forum Sielce

- Pelikan Fabryka Wyrobów Aluminiowych i Blaszanych Spółka z o.o. (zał. 1936) przy ul. Stępińskiej 10/16 (253 pracow.).

- Sielecka Fabryka Wyrobów Gumowych Wincenty Osowiecki przy ul Stępińskiej 11 (zał. ok. 1921 ?)

Budyneczek fabryczki ze Stępińskiej – niedawno zburzony. Fot. SirenCityBoy

Mokotów w okresie XX-lecia to również teren, na którym swoje siedziby i zakłady produkcyjne miały liczne przedsiębiorstwa z branży radio-elektrotechnicznej, m.in :

- Polskie Zakłady Marconi Spółka Akc. (zał. 1928) przy ul. Narbutta 29 (95 pracow.), poprzednio działało tam Polskie Towarzystwo Radjotechniczne „PTR” (zał. w 1922 roku, przejęte w 1928 przez PZ Marconi. )

Budynek przy Narbutta 29 – siedziba PTR

– Zakłady Radjotechniczne „NATAWIS” – choć siedziba firmy mieściła się przy ul. Królewskiej, to w 1926 roku Uruchomiła ona własną wytwórnię przy ul. Puławskiej 36/38 – produkowano tam akcesoria oraz gotowe aparaty radiowe (w 1938 ok. 200 pracow.)

- Zakłady Elektrotechniczne „Magnet” Spółka Akc. (zał. 1933) przy ul. Promenada 1/3 (276 pracow.);

- Fabryka Kondensatorów „A. Horkiewicz” (Adolf Horkiewicz AH) (zał. 1926) przy ul. Stępińskiej 26/ 28 (144 pracow.) – działalność jej kontynuuje przedsiębiorstwo OMIG ;

Najstarsza część zakładów OMIG – być może na podbudowie przedwojennych zakładów A. Horkiewicz

- Wytwórnia Radiotechniczna „Ava” Spółka z o.o. (zał. 1928) przy ul. Stępińskiej 25 (145 pracow.) – obecnie jest to teren szpitala Czerniakowskiego. Być może zabudowania na jego tyłach, widoczne od ul. Górskiej, to pozostałości przedwojennych zakładów, zbombardowanych w pierwszych dniach wojny.

Ponadto w latach 1935-1937 w wynajętym budynku przy Rakowieckiej 23 swoją wytwórnię miało Krajowe Towarzystwo Telefunken Sp. z o.o

Oprócz ‘dużych’ firm z branży elektrotechnicznej działały tu mniejsze fabryczki zajmujące się produkcją drobnych podzespołów, m.in :

- Vulcanit – przy ul. Tureckiej 2 – produkowała drobne detale radiotechniczne i gumowe.

- Enperit – przy ulicy Podchorążych 57 – wyrabiała skale radiowe, podstawki pod lampy, materiały izolacyjne.

Kres sporej części mokotowskiego przemysły nadszedł wraz z wojną. Niektóre zakłady zostały przejęte przez Niemców, inne zamknięto, lub w wyniku działań wojennych zburzono budynki, w których się mieściły. Nie najlepsze czasy przyszły również po 1945 roku. Te przedsiębiorstwa, które przetrwały okupację i powstanie warszawskie upaństwawiano, inne zlikwidowano.
W 1951 roku zapadła decyzja o powstaniu na terenie dawnych wsi Zbarż i Służewiec nowej dzielnicy przemysłowej, która miała skupić w jednym miejscu szereg zakładów wytwórczych różnych branż oraz magazynów składowych dla potrzeb przedsiębiorstw działających w innych rejonach miasta. Pośród zabudowy mieszkaniowej miały pozostać jedynie nieuciążliwe, drobne zakłady wytwórcze. Ale historia Służewca Przemysłowego, to temat na kolejny wpis – mam nadzieję, że uda mi się go stworzyć niebawem.

Tekst opracowany na podstawie:

T. Świątek „Mokotów poprzez wieki”,

Stron:

Stare Radia – www.stareradia.pl

Radio-Retro – www.radioretro.pl

Forum Sielce – www.sielce.waw.pl/forum/

Ps. To jest wpis XXVII akcję Grupy Trzymającej Warszawskie blogi pt. „Miejski Przemysł”

Fabryczna Wola – Bema 65

rubeus — Sat, 14 Nov 2009 21:06:47 +0000

Przy ulicy Bema pod numerem 65 stoją nieco zapuszczone budynki z czerwonej cegły, z elementami architektonicznymi wyciągniętymi rodem ze średniowiecza

Są to pozostałości, niegdyś rozległej fabryki „ZAKŁADÓW METALURGICZNYCH LILPOP, RAU I LOEWENSTEIN”, a konkretnie budynki biurowo-administracyjne.

3 lata temu pojawił się pomysł, aby zabudowania adaptować na kompleks biurowo-usługowy (ale jakoś poza informacją prasową nic nie było na ten temat słychać).

Jak pisała Gazeta Stołeczna : „Plan zakłada nadbudowanie o dwa piętra budynku trzykondygnacyjnego i dobudowanie pięciu pięter na hali fabrycznej. Miałyby one zamienić się w biurowce z przestrzenią usługową. Piętrowe budynki garażowe zostałyby przebudowane na małe galerie handlowe. Wzdłuż al. Prymasa Tysiąclecia pojawiłyby się też dorównujące im wysokością dwa nowe budynki biurowo-usługowe.”

Według wizji architektów miało wyglądać to tak:

Pomysłowi byli przychylni urzędnicy, a także osoby związane z historycznym dziedzictwem Woli : ” – Pozostałości fabryki Lilpopa nie są zbyt wartościowe, przebudowa może nawet by im pomogła – ocenia Lidia Świerczek z Muzeum Woli.”

Właściciel obiektów deklarował, że chce zachować architektoniczny klimat fabryki. „- To nie jest zabytek, ale jego wygląd zewnętrzny jest chroniony. To stuletni budynek, zasługuje na szacunek jako relikt budownictwa przemysłowego z początku ubiegłego wieku”

Więcej o historii zakładów możecie przeczytać tu i tu

Ursynowska tajemnica z czasów wojny

rubeus — Thu, 29 Oct 2009 07:13:20 +0000

Tajemniczych miejsc związanych z okresem II wojny światowej w Warszawie nie brakuje. Również i Ursynów ma kilka takich ‘tajemnic’. Jedną z nich jest dziwny budynek z czerwonej cegły stojący na posesji Poloneza 48, nieopodal Krasnowolskiej, czyli daleko w głąb Zielonego Ursynowa.

Według relacji okolicznych mieszkańców jest to budynek przeznaczony pierwotnie dla przymusowych robotników, pracujących w znajdującej się na tym terenie fabryce/wytwórni jakiegoś sprzętu wojskowego, wybudowanej przez Niemców około 1942 r.
Kompleks fabryczny, na który oprócz budynków mieszkalnych dla robotników i strażników, składały się jeszcze magazyn i warsztat/wytwórnia, w obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej został wysadzony w powietrze na początku 1945 r. Wcześniej ‘ewakuowano’ maszyny i produkowane tu części.
Po wojnie, aż do 2000 roku ‘ceglak’ pełnił rolę budynku komunalnego.

Zobacz to miejsce na mapie

Pocztówka z Ursusa (XXIII Akcja GTWb)

rubeus — Sat, 19 Sep 2009 22:01:03 +0000

Ursus to ciekawa dzielnica, wszystkim kojarzy się głównie z zakładami produkującymi traktory, ale jest na terenie dzielnicy również kilka innych charakterystycznych obiektów i miejsc. Postaram się kilka z nich przedstawić poniżej

Ps. efekty uzyskane dzięki programowi Picnik

Pierwsze powojenne logo Zakładów Mechanicznych Ursus na starej hali produkcyjnej

Zegara na ścianie jednego z przedwojennych (?) budynków ZM Ursus

Pawilon handlowy przy stacji PKP Ursus

Przedwojenny budynek przy Bohaterów Warszawy

Centrum Handlowe Factory

Kapliczka przy Dzieci Warszawy na Skoroszach

Osiedle u zbiegu Dzieci Warszawy i Ryżowej

Z wizytą w Pruszkowie

rubeus — Fri, 28 Mar 2008 16:11:28 +0000

Korzystając z faktu, iz miałem kilka dni zaległego urlopu, który musiałem wykorzystać, oraz z chwilowego posiadania biletu na linnie podmiejskie, skorzystałem z usług SKM i wybrałem się na zwiedzanie Pruszkowa.
Uzbrojony w wydrukowaną z internetu listą tego co warto zobaczyć ruszyłem w miasto. Poszedłem do zadania ambitnie (zbyt ambitnie) i zamierzałem zaliczyć jednego dnia wszystkie obiekty z listy. Niestety brak komunikacji miejskiej z prawdziwego zdażenia, (a przynajmniej takiej do której przyzwyczaiłem się w Warszawie) sprawia, że dużooo czasu schodzi na przemieszczanie się pieszo z punktu A do B, zwłaszcza, że zaglądałem do większości bocznych uliczek na mojej trasie, co dodatkowo wydłuzało czas podróży. W efekcie pierwszego dnia udało mi się ‘zwiedzić’ jedynie rejony w sąsiedztwie stacji PKP i dawnej fabryki ołówków oraz ‘centrym’ miasta, a na liście zostało jeszcze całkiem dużo ‘nieodchaczonych’ obiektów. Następnego dnia powróciłem z zamiarem dokończenia dzieła, zamiast ‘penetrować’ inne rejony aglomeracji warszawskiej, jak pierwotnie planowałem… Niestety i znów odległości zrobiły swoje i udało mi się zwiedzić jedynie kawałek Żbikowa dzielnicy Pruszkowa, niegdyś samodzielnej osady i w efekcie spory kawałek miasta został mi jeszcze do spenetrowania – głównie Tworki oraz cmentarz Pruszkowski.
Ale przy nadarzającej okazji to nadrobię i połącze z przejażdzką WKD… Kto wie może zapuszczę się nawet po sąsiedzku, do Komorowa ? Pożyjemy Zobaczymy.

Zdjęcia z wyprawy są dostępne w nowym albumie w mojej fotogalerii.

Józef w Edwardowie

rubeus — Fri, 21 Dec 2007 20:22:35 +0000

Kilka tygodni temu wybrałem się za miasto – nie za daleko jakies 4-5 km od domu, a dokładniej do Konstancina na osiedle Mirków.

Na jego temat w wikipedi możemy przeczytać:

„W XIX wieku poniżej oryginalnej papierni, z inicjatywy Edwarda Natansona zbudowana została fabryka papieru Mirków, znana przez lata jako WZP – jeden z głównych producentów papieru w PRL, obecnie sprywatyzowany. Również z jego inicjatywy powstało osiedle Porąbka, przeznaczone dla pracowników nowej fabryki. Dla uczczenia przemysłowca przez szereg lat używano na jego określenie nazwy Edwardów.„

To osiedle to naprawdę bardzo ładny przykład osiedla przyfabrycznego, wraz z bardzo ciekawym architektonicznie kościołem – całoś bardziej pasujące do terenów Śląska niż do Mazowsza.

Fotki do obejrzenia w albumie Jeziorna-Mirków